Ćwiczenia z części zdania działają najlepiej, gdy od razu stosuje się je w praktyce. Dlatego poniżej łączy się krótkie przypomnienie teorii z zadaniami do samodzielnego rozwiązania. Kluczowe jest wyrobienie nawyku zadawania pytań do wyrazów w zdaniu – to one prowadzą do poprawnego rozpoznania części zdania. W ćwiczeniach pojawiają się różne typy zdań: proste, złożone, z orzeczeniem czasownikowym i imiennym. Każde zadanie ma od razu podane rozwiązanie, żeby można było od razu sprawdzić sposób myślenia. Warto analizować nie tylko poprawne odpowiedzi, ale też to, dlaczego inne możliwości byłyby błędne.
Najważniejsze części zdania – szybkie przypomnienie
W analizie zdań w języku polskim rozróżnia się dwie grupy części zdania: główne i drugorzędne.
- Podmiot – mówi, kto? co? wykonuje czynność lub w jakim stanie się znajduje.
- Orzeczenie – mówi, co robi? co się z nim dzieje? w jakim jest stanie?
- Dopełnienie – uzupełnia orzeczenie, odpowiada m.in. na pytania: kogo? czego? komu? czemu? kogo? co? o kim? o czym?
- Przydawka – określa rzeczownik, odpowiada na pytania: jaki? jaka? jakie? czyj?
- Okolicznik – określa orzeczenie, np. czasu, miejsca, sposobu, celu.
W praktyce najpierw zawsze szuka się orzeczenia, potem podmiotu, a dopiero później pozostałych części zdania. Dzięki temu nie gubi się struktury zdania.
Piękny skrót: najpierw czasownik w formie osobowej (orzeczenie), potem pytanie „kto? co?” – podmiot, dopiero później reszta.
Jak krok po kroku rozpoznawać części zdania
Stała procedura analizy zdania
- Odnaleźć orzeczenie – zwykle czasownik w formie osobowej (np. czyta, zjadł, będziemy pracować). Bez tego kroku cała analiza się rozmywa.
- Zadać pytanie kto? co? do orzeczenia – w ten sposób znajduje się podmiot. Jeśli nie da się go wskazać, zdanie może być bezpodmiotowe.
- Do orzeczenia i podmiotu zadawać kolejne pytania: kogo? czego? komu? czemu? gdzie? kiedy? jak? po co?. Na te pytania odpowiadają dopełnienia i okoliczniki.
- Sprawdzić rzeczowniki i powiązane z nimi wyrazy – jeśli określają cechę, przynależność, ilość, są to zwykle przydawki.
- Na koniec spojrzeć na całe zdanie i sprawdzić, czy nie pominięto żadnego wyrazu.
Taka kolejność pozwala uporządkować myślenie. Najważniejsze, by nie zaczynać od szukania przydawek czy okoliczników – bez podmiotu i orzeczenia łatwo o chaos.
Jak nie dać się złapać na pozory
Często mylą wyrazy, które wyglądają na czasowniki, ale orzeczeniem nie są, np. w imiesłowowych równoważnikach zdań: „Idąc ulicą, rozmawiał przez telefon”. Orzeczeniem będzie tu tylko „rozmawiał”. „Idąc” pełni funkcję określenia (okolicznika sposobu/czasu).
Podmiot nie zawsze stoi na początku zdania. W zdaniu „Dzisiaj po południu zadzwonił do mnie Paweł” podmiotem jest „Paweł”, chociaż pojawia się na końcu. Dlatego opieranie się wyłącznie na szyku jest zawodną metodą.
W zdaniach z orzeczeniem imiennym, typu: „Ona jest nauczycielką”, całe wyrażenie „jest nauczycielką” traktuje się jako orzeczenie imienne – nie wycina się z niego osobno dopełnienia.
Ćwiczenia podstawowe – podmiot i orzeczenie
W każdym zdaniu należy podkreślić podmiot i orzeczenie. Po każdym zestawie znajdują się odpowiedzi.
Ćwiczenie 1
Oznaczenia w odpowiedziach: podmiot, orzeczenie.
1. Wczoraj wieczorem oglądaliśmy ciekawy film.
2. Mały chłopiec płakał w kącie pokoju.
3. Wiosną szybko robi się jasno.
4. Na niebie pojawiły się ciemne chmury.
5. Na końcu ulicy stoi stary dom.
Odpowiedzi – Ćwiczenie 1
1. Wczoraj wieczorem my oglądaliśmy ciekawy film.
(Podmiot domyślny – wynika z formy czasownika „oglądaliśmy”).
2. Mały chłopiec płakał w kącie pokoju.
3. Wiosną szybko (ono) robi się jasno.
(Zdanie bezosobowe – brak typowego podmiotu; można przyjąć podmiot domyślny „(świat) robi się jasno”).
4. Na niebie ciemne chmury pojawiły się.
5. Na końcu ulicy stary dom stoi.
Ćwiczenie 2
W kolejnych zdaniach trzeba ustalić, czy są z podmiotem, czy bezosobowe.
1. Wczoraj padał deszcz.
2. W pokoju było duszno.
3. W tym sklepie sprzedają świeże warzywa.
4. Budują nową drogę ekspresową.
5. Na dworcu zrobiło się pusto.
Odpowiedzi – Ćwiczenie 2
1. „Padał” – zdanie bezpodmiotowe (zjawisko przyrodnicze).
2. „Było duszno” – zdanie bezpodmiotowe (stan otoczenia).
3. „Sprzedają świeże warzywa” – zdanie bezpodmiotowe w formie nieosobowej („oni sprzedają” – podmiot nieokreślony).
4. „Budują nową drogę ekspresową” – zdanie bezpodmiotowe (nie wiadomo, kto buduje).
5. „Zrobiło się pusto” – zdanie bezpodmiotowe (zmiana stanu).
Przy takich zdaniach warto pytać: „Czy da się tu sensownie odpowiedzieć kto? co??”. Jeśli nie – ma się do czynienia ze zdaniem bezpodmiotowym.
Ćwiczenia rozszerzone – dopełnienie, przydawka, okolicznik
Dopełnienie – jak je wychwycić
Dopełnienie najczęściej stoi przy orzeczeniu i odpowiada na pytania przypadków zależnych, np. kogo? czego? komu? czemu? kogo? co? o kim? o czym?. Wiele osób myli je z okolicznikiem, dlatego ważne jest, by najpierw ustalić formę rzeczownika (przypadek), a dopiero potem klasyfikować.
Ćwiczenie 3
Zaznaczyć dopełnienia w zdaniach. W odpowiedziach: dopełnienie w nawiasach.
1. Czytam interesującą książkę o historii miasta.
2. Mama kupiła świeże bułki na śniadanie.
3. Nie zauważyliśmy ważnego ogłoszenia na tablicy.
4. Zostawił klucze na kuchennym stole.
5. Oglądaliśmy mecz późnym wieczorem.
Odpowiedzi – Ćwiczenie 3
1. Czytam (interesującą książkę) o historii miasta.
2. Mama kupiła (świeże bułki) na śniadanie.
3. Nie zauważyliśmy (ważnego ogłoszenia) na tablicy.
4. Zostawił (klucze) na kuchennym stole.
5. Oglądaliśmy (mecz) późnym wieczorem.
Widać, że każde z tych wyrażeń odpowiada na pytanie „kogo? co?” i bezpośrednio dopełnia sens czasownika.
Przydawka i okolicznik – dwa najczęściej mylone elementy
Przydawka określa rzeczownik. Gdy się ją usunie, rzeczownik zostaje, a zdanie nadal jest poprawne, choć uboższe. Okolicznik określa przede wszystkim orzeczenie (czas, miejsce, sposób, cel itd.).
Ćwiczenie 4
W zdaniach trzeba znaleźć przydawki i okoliczniki. W odpowiedziach: [przydawka], (okolicznik).
1. Na drewnianym stole stała duża, szklana misa z owocami.
2. Po długiej podróży wróciliśmy późnym wieczorem do domu.
3. Młoda nauczycielka spokojnie tłumaczyła trudne zadanie.
4. W ciasnym pokoju paliła się mała lampka nocna.
5. Usiadł na starym krześle przy oknie.
Odpowiedzi – Ćwiczenie 4
1. Na (drewnianym) [stole] stała [duża], [szklana] [misa] z (owocami).
Przydawki: „drewnianym” (do „stole”), „duża”, „szklana” (do „misa”). Okoliczniki: „na drewnianym stole” – miejsce, „z owocami” – też bliskie dopełnieniu, ale pełni funkcję określenia zawartości.
2. Po (długiej) [podróży] wróciliśmy (późnym wieczorem) (do domu).
Przydawka: „długiej” (do „podróży”). Okoliczniki: „po długiej podróży” – okolicznik czasu-przyczyny, „późnym wieczorem” – czasu, „do domu” – miejsca/kierunku.
3. [Młoda] [nauczycielka] (spokojnie) tłumaczyła [trudne] [zadanie].
Przydawki: „młoda” (do „nauczycielka”), „trudne” (do „zadanie”). Okolicznik: „spokojnie” – sposób.
4. W (ciasnym) [pokoju] paliła się [mała] [lampka] [nocna].
Przydawki: „ciasnym” (do „pokoju”), „mała”, „nocna” (do „lampka”). Okolicznik miejsca: „w ciasnym pokoju”.
5. Usiadł (na starym krześle) (przy oknie).
Przydawka: „starym” (do „krześle”). Okoliczniki miejsca: „na starym krześle”, „przy oknie”.
Dobra metoda: najpierw znaleźć rzeczowniki, a dopiero potem szukać przydawek wokół nich. Okoliczniki zwykle „ciągną” za sobą czasownik.
Ćwiczenia mieszane – analiza całych zdań
Teraz czas połączyć wszystko: podmiot, orzeczenie i części zdania drugiego rzędu. Dla przejrzystości przyjęto następujące oznaczenia:
- podmiot
- orzeczenie
- (dop.) – dopełnienie
- [przyd.] – przydawka
- <okol.> – okolicznik
Ćwiczenie 5
Samodzielnie oznaczyć części zdania, następnie porównać z rozwiązaniami.
1. W ciche, zimowe poranki miasto wygląda zupełnie inaczej.
2. Po krótkiej przerwie uczniowie szybko wrócili do ciepłej klasy.
3. Starszy pan spokojnie czytał gazetę w parku na ławce.
4. W niedzielne popołudnie cała rodzina wybrała się na długi spacer do lasu.
5. Nowa biblioteka miejská oferuje mieszkańcom wiele ciekawych zajęć.
Odpowiedzi – Ćwiczenie 5
1. <okol. czasu> W [ciche], [zimowe] [poranki] <okol. miejsca/czasu> miasto wygląda <okol. sposobu> zupełnie inaczej.
Podmiot: „miasto”, orzeczenie: „wygląda”. „W ciche, zimowe poranki” – okolicznik czasu/miejsca, „ciche, zimowe” – przydawki do „poranki”, „zupełnie inaczej” – okolicznik sposobu.
2. <okol. czasu> Po [krótkiej] [przerwie] uczniowie <okol. sposobu> szybko wrócili <okol. miejsca> do [ciepłej] [klasy].
Podmiot: „uczniowie”, orzeczenie: „wrócili”. „Po krótkiej przerwie” – okolicznik czasu, „krótkiej” – przydawka do „przerwie”, „szybko” – okolicznik sposobu, „do ciepłej klasy” – okolicznik miejsca, „ciepłej” – przydawka.
3. [Starszy] [pan] <okol. sposobu> spokojnie czytał (dop.) [gazetę] <okol. miejsca> w [parku] <okol. miejsca> na [ławce].
Podmiot: „starszy pan” (z przydawką „starszy”), orzeczenie: „czytał”. „Spokojnie” – okolicznik sposobu, „gazetę” – dopełnienie, „w parku”, „na ławce” – okoliczniki miejsca.
4. <okol. czasu> W [niedzielne] [popołudnie] [cała] [rodzina] wybrała się <okol. celu/sposobu> na [długi] [spacer] <okol. miejsca> do [lasu].
Podmiot: „cała rodzina” (z przydawką „cała”), orzeczenie: „wybrała się”. „W niedzielne popołudnie” – okolicznik czasu, „niedzielne” – przydawka do „popołudnie”, „na długi spacer” – okolicznik celu/sposobu („w jakim celu?”), „długi” – przydawka do „spacer”, „do lasu” – okolicznik miejsca/kierunku.
5. [Nowa] [biblioteka] [miejska] oferuje (dop.) [mieszkańcom] (dop.) wiele [ciekawych] [zajęć].
Podmiot: „nowa biblioteka miejska”, orzeczenie: „oferuje”. „Mieszkańcom” – dopełnienie w celowniku („komu?”), „wiele zajęć” – dopełnienie („co?”), „ciekawych” – przydawka do „zajęć”.
Jak samodzielnie tworzyć kolejne ćwiczenia
Kiedy opanuje się podstawowe typy zadań, warto zacząć tworzyć własne zdania do analizy. Najlepiej działa prosty schemat: najpierw zwykłe zdanie pojedyncze, potem dodanie kolejnych określeń.
Można na przykład zacząć od zdania: „Dziecko czyta książkę”. Następnie krok po kroku rozbudowywać je o kolejne części zdania: „Małe dziecko czyta ciekawą książkę wieczorem w pokoju”. Dzięki temu w jednym zdaniu pojawiają się podmiot, orzeczenie, dopełnienie, przydawki i różne okoliczniki.
Przy korzystaniu z tekstów z podręczników czy artykułów dobrze jest wybierać najpierw krótkie fragmenty – jedno, dwa zdania – i dokładnie je rozkładać na części. Dopiero kiedy analiza idzie sprawnie, opłaca się brać dłuższe, bardziej złożone struktury.
Kluczem do swobodnej analizy nie jest znajomość definicji, tylko regularne rozwiązywanie krótkich ćwiczeń – najlepiej codziennie po kilka zdań.