Najczęstszy błąd polega na wrzucaniu Świętego Mikołaja do jednego worka z baśniową postacią od prezentów i reklamową figurą w czerwonym stroju. Wtedy gubi się to, co w tej historii najciekawsze: połączenie faktów, kultu świętego i wielowiekowych zmian obyczajów. Żeby tego uniknąć, warto oddzielić historycznego biskupa z Miry od późniejszej legendy i nowoczesnego wizerunku. Dopiero wtedy widać, skąd naprawdę pochodzi Święty Mikołaj i dlaczego jego postać wygląda dziś właśnie tak, a nie inaczej.
Kim był historyczny Święty Mikołaj
U podstaw całej opowieści stoi postać św. Mikołaja z Miry, biskupa żyjącego najpewniej na przełomie III i IV wieku. Mira leżała w Licji, czyli na terenie dzisiejszej Turcji. To ważne, bo już sam ten fakt burzy popularne wyobrażenie, jakoby Mikołaj „pochodził z północy”. Nie pochodził. Jego korzenie są związane ze wschodnią częścią świata śródziemnomorskiego i wczesnym chrześcijaństwem.
Źródła historyczne są ograniczone, ale kult świętego rozwinął się bardzo wcześnie. Mikołaj był czczony jako opiekun dzieci, ubogich, żeglarzy i kupców. Taki zakres patronatu nie wziął się znikąd — wynikał z opowieści o pomocy potrzebującym i dyskretnym wspieraniu tych, którzy znaleźli się w trudnej sytuacji.
Historyczny Święty Mikołaj nie był wymysłem kultury masowej. To postać realna, związana z Myrą w Licji, której kult rozprzestrzenił się po Europie na długo przed pojawieniem się bożonarodzeniowych reklam i pocztówek.
Skąd wzięła się legenda o rozdawaniu prezentów
Najbardziej znana legenda dotyczy ubogiego ojca i jego trzech córek. Mikołaj miał potajemnie wrzucić do domu woreczki ze złotem, dzięki czemu dziewczęta mogły otrzymać posag i uniknąć skrajnej nędzy. W różnych wersjach złoto trafiało przez okno, komin albo do suszących się pończoch. To właśnie tutaj widać źródło późniejszego motywu tajemniczego obdarowywania nocą.
Ważne jest jednak to, że pierwotnie nie chodziło o „świąteczne prezenty” w dzisiejszym sensie. Sens tej opowieści był prosty: pomoc miała być dyskretna, a dar służył ratowaniu godności i losu drugiego człowieka. W legendzie nie ma efektownej magii, jest za to bardzo wyraźna idea miłosierdzia.
Dlaczego akurat dzieci stały się centrum tej tradycji
Święty Mikołaj dość wcześnie zaczął być kojarzony z dziećmi, bo w średniowiecznych przekazach występował jako ich opiekun i patron. Jedna z legend mówi o uratowaniu dzieci zamordowanych przez karczmarza, inna o ochronie najmłodszych przed krzywdą. Z historycznego punktu widzenia trudno traktować te opowieści dosłownie, ale ich wpływ na wyobraźnię był ogromny.
W średniowieczu dzień św. Mikołaja, obchodzony 6 grudnia, miał wyraźnie dziecięcy charakter. W szkołach i kościołach organizowano uroczystości, a najmłodsi otrzymywali drobne podarunki. To jeszcze nie było to samo co Boże Narodzenie, ale mechanizm był już gotowy: święty, dzieci i symboliczny dar.
Z czasem ta praktyka weszła do domów. Prezent przestawał być tylko elementem religijnego święta, a stawał się częścią rodzinnego zwyczaju. W niektórych krajach utrzymało się to do dziś — podarki od Mikołaja nadal wręcza się właśnie 6 grudnia, niekoniecznie w Wigilię.
Ten etap bywa pomijany, a bez niego trudno zrozumieć późniejszą przemianę Mikołaja w bożonarodzeniowego darczyńcę. Najpierw był święty i jego wspomnienie liturgiczne, dopiero potem doszło przesunięcie w stronę świąt grudniowych jako całości.
Jak kult Świętego Mikołaja rozszedł się po Europie
Kult Mikołaja rozwinął się bardzo mocno zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie. Pomogło w tym przeniesienie jego relikwii w 1087 roku z Miry do Bari we Włoszech. To wydarzenie miało ogromne znaczenie: Bari stało się ważnym ośrodkiem pielgrzymkowym, a postać świętego zyskała jeszcze większą popularność w całej chrześcijańskiej Europie.
W średniowieczu kościoły pod wezwaniem św. Mikołaja powstawały masowo, zwłaszcza w miastach handlowych i portowych. Nic dziwnego — patronował żeglarzom i kupcom, więc był bliski światu podróży, handlu i ryzyka. Z tego powodu jego postać mocno zakorzeniła się też w codziennych zwyczajach.
- na Wschodzie czczono go jako jednego z najważniejszych świętych,
- w Europie Zachodniej łączono go z obdarowywaniem dzieci,
- w krajach nadmorskich był patronem żeglarzy i portów,
- w miastach kupieckich wiązano go z uczciwym handlem i pomocą ubogim.
Od świętego biskupa do Santa Clausa
Przemiana Mikołaja w znanego dziś Santa Clausa nie wydarzyła się nagle. To wynik nakładania się tradycji religijnych, ludowych i później także komercyjnych. Szczególną rolę odegrała kultura niderlandzka. W Niderlandach funkcjonował Sinterklaas, czyli święty biskup przybywający do dzieci z prezentami.
Gdy Holendrzy osiedlali się w Ameryce Północnej, zabrali tę tradycję ze sobą. Nazwa Sinterklaas stopniowo przekształciła się w Santa Claus. W Stanach Zjednoczonych postać ta została oderwana od części religijnych znaczeń i zyskała bardziej baśniowy, rodzinny charakter.
Co zmieniła kultura amerykańska
W XIX wieku amerykańska literatura i ilustracja zaczęły porządkować obraz Mikołaja. Duże znaczenie miał poemat „A Visit from St. Nicholas” z 1823 roku, znany też od słów „’Twas the Night Before Christmas”. To tam utrwalił się motyw sań, reniferów, nocnej podróży i wejścia przez komin.
Następny krok wykonała prasa i rysownicy. Mikołaj stawał się coraz mniej biskupem, a coraz bardziej pogodnym starszym panem. Zamiast stroju kościelnego pojawiło się futro, czapka i sylwetka bardziej przypominająca bohatera zimowej opowieści niż świętego z ikon.
W XX wieku reklama tylko dopełniła ten proces. Czerwony strój i rubaszny wygląd nie zostały wprawdzie wymyślone od zera przez jedną firmę, jak często się twierdzi, ale kampanie reklamowe bardzo skutecznie utrwaliły taki obraz na całym świecie.
W efekcie dzisiejszy Mikołaj jest mieszaniną kilku warstw: historycznego biskupa, średniowiecznego świętego, niderlandzkiego Sinterklaasa i amerykańskiego Santa Clausa. Bez tej układanki trudno zrozumieć, skąd wziął się jego obecny wizerunek.
Dzisiejszy czerwony Mikołaj nie „zastąpił” całkowicie świętego z Miry. To raczej nowa odsłona dawnej postaci, przekształcanej przez kilkanaście stuleci w różnych krajach i tradycjach.
Dlaczego jedni dostają prezenty od Mikołaja, a inni od Gwiazdora lub Dzieciątka
W Polsce sprawa jest dodatkowo ciekawa, bo funkcjonuje kilka tradycji naraz. W jednych regionach prezenty przynosi Święty Mikołaj, w innych Gwiazdor, Aniołek albo Dzieciątko. To nie jest chaos, tylko ślad dawnych podziałów kulturowych i wpływów sąsiadujących regionów Europy.
Na przykład w Wielkopolsce silnie zakorzenił się Gwiazdor, czyli postać wywodząca się z ludowych zwyczajów kolędniczych. Na Śląsku i w Małopolsce częściej występowało Dzieciątko, co miało związek z tradycją niemieckojęzyczną. Mikołaj natomiast najmocniej łączył się z dniem 6 grudnia, choć z czasem został też przeniesiony na Wigilię.
- 6 grudnia — starsza tradycja związana bezpośrednio ze świętym Mikołajem,
- 24 grudnia — późniejsze połączenie obdarowywania z Wigilią i Bożym Narodzeniem,
- regionalne nazwy — efekt lokalnych obyczajów, nie „błąd” czy pomyłka.
Skąd naprawdę pochodzi Święty Mikołaj
Jeśli odpowiedzieć najkrócej i najuczciwiej: Święty Mikołaj pochodzi z Miry w Azji Mniejszej, czyli z obszaru dzisiejszej Turcji. Tam żył historyczny biskup, od którego wszystko się zaczęło. Jeśli jednak pytać o postać znaną dzisiaj — siwobrodego darczyńcę z saniami — jej źródła są znacznie szersze i prowadzą przez średniowieczną Europę, Niderlandy i Stany Zjednoczone.
To właśnie dlatego wokół Mikołaja narosło tyle nieporozumień. Jedni widzą w nim świętego czczonego od wieków, inni bohatera zimowej tradycji, jeszcze inni symbol współczesnych świąt. Wszystkie te obrazy są prawdziwe, ale każdy opisuje inny etap tej samej historii.
W praktyce najlepiej pamiętać o dwóch poziomach. Pierwszy to postać historyczna — biskup z Miry, znany z dobroczynności. Drugi to postać kulturowa — wynik wielowiekowych przemian, legend i zwyczajów. Dopiero połączenie obu daje pełną odpowiedź na pytanie, skąd pochodzi Święty Mikołaj.