„Dziecko” to rzeczownik oznaczający młodego człowieka w wieku od urodzenia do końca dzieciństwa. W języku polskim tworzy nieregularną liczbę mnogą: „dzieci”. Forma celownika liczby mnogiej to „dzieciom” – i to ona pojawia się w połączeniach typu „pomagam dzieciom”, „czytam dzieciom”. Błędna forma „dziecią” bywa używana przez analogię do innych rzeczowników, ale nie jest akceptowana w normie ogólnej.
Dzieciom czy dziecią – która forma jest poprawna?
W normie współczesnej poprawna forma celownika liczby mnogiej brzmi wyłącznie: dzieciom.
Odmiana rzeczownika „dziecko” (liczba pojedyncza):
- Mianownik: (to) dziecko
- Dopełniacz: (nie ma) dziecka
- Celownik: (przyglądam się) dziecku
- Biernik: (widzę) dziecko
- Narzędnik: (zajmuję się) dzieckiem
- Miejscownik: (mówię o) dziecku
- Wołacz: (hej) dziecko
Liczba mnoga jest nieregularna:
- Mianownik: (to) dzieci
- Dopełniacz: (nie ma) dzieci
- Celownik: (pomagam) dzieciom
- Biernik: (widzę) dzieci
- Narzędnik: (zajmuję się) dziećmi
- Miejscownik: (mówię o) dzieciach
- Wołacz: (hej) dzieci
Formy typu *dziecią, *dzieciami w funkcji celownika są niepoprawne. Mogą powstawać przez błędną analogię do rzeczowników regularnych (np. „psu – psom”, „uczniowi – uczniom”) lub do innych wzorów odmiany.
Ciekawostka: istnieje staromodna forma „dziecię” (np. „śpiące dziecię”) z własną odmianą: „dziecięcia, dziecięciu, dziecięciem”. Dotyczy ona jednak wyłącznie liczby pojedynczej i ma dziś charakter literacki.
Synonimy słowa „dzieci” (a więc i „dzieciom”)
W kontekście znaczenia „młodzi ludzie w wieku dziecięcym” używane są różne określenia, mniej lub bardziej potoczne, uczuciowe lub oficjalne. Poniżej lista najczęściej stosowanych bliskoznaczników rzeczownika „dzieci” (w domyśle także w formie „dzieciom”), ułożona alfabetycznie:
dziatwa, dziatki, gagatki, latorośle, malcy, maluchy, milusińscy, najmłodsi, nieletni, oseski, pacholęta, pociechy, potomstwo, smyki, szkraby, urwisy
Nie wszystkie z tych form można wprost zastąpić w konstrukcji „dzieciom”, bo część jest mocno nacechowana stylem (potoczna, żartobliwa, literacka, urzędowa). W dalszej części opis kontekstów, w których najczęściej występują.
Grupy znaczeniowe i konteksty użycia
Synonimy neutralne i ogólne
To określenia, które można stosować zarówno w mowie, jak i w piśmie, bez silnego zabarwienia emocjonalnego:
- dzieci – podstawowa, neutralna forma; najbezpieczniejszy wybór w każdym typie tekstu
- najmłodsi – delikatnie publicystyczne, częste w komunikatach, artykułach, reklamach („zajęcia dla najmłodszych”)
- nieletni – neutralne, ale z odcieniem prawnym („nieletni sprawcy czynu”)
- potomstwo – ogólne określenie własnych dzieci, lekko formalne lub żartobliwie dystansujące („troska o potomstwo”)
„Najmłodsi” zwykle wskazuje na dzieci w danym zbiorze (np. w rodzinie, klasie, społeczności), natomiast „potomstwo” kładzie nacisk na relację rodzic–dziecko, nie na wiek.
Synonimy potoczne, ciepłe i czułe
W tekstach swobodnych, rodzinnych, na blogach czy w wypowiedziach mówionych często pojawiają się określenia zabarwione emocjonalnie:
- malcy, maluchy – podkreślają niski wiek, mały wzrost; ciepłe, potoczne
- milusińscy – wyraźnie czułe, często żartobliwie przesłodzone
- pociechy – podkreślają emocjonalny stosunek rodzica lub opiekuna („nasze pociechy”)
- smyki – swobodne, przyjazne, często w kontekście zabawy
- szkraby – podobne do „smyki”, sugerują małe, ruchliwe dzieci
- latorośle – pół-żartobliwe, podniosłe z nutą ironii w codziennym użyciu
„Pociechy” wskazują na relację rodzinną i emocjonalną, „maluchy” – na wiek i fizyczność (mały wzrost), a „milusińscy” – na czuły, trochę żartobliwy stosunek mówiącego.
Synonimy żartobliwe i lekko zadziorne
W sytuacjach nieformalnych pojawiają się też określenia z przymrużeniem oka:
- gagatki – żartobliwe, często z domieszką psotności („małe gagatki”)
- urwisy – podkreślają psotny, niesforny charakter
- dziatwa, dziatki – dziś lekko archaiczne, ale wciąż używane żartobliwie lub stylizacyjnie
Takie formy nie nadają się do tekstów urzędowych czy oficjalnych pism, ale świetnie ożywiają styl w felietonie, wpisie blogowym czy rozmowie.
Synonimy literackie i archaizujące
W tekstach stylizowanych, literackich lub poetyckich pojawiają się określenia o podniosłym lub dawnym charakterze:
- pacholęta – archaizujące, kojarzone z dawną polszczyzną
- dziatwa, dziatki – także częste w stylizacji na język sprzed lat
- latorośle – styl podniosły lub żartobliwie podniosły
- oseski – dosłownie bardzo małe dzieci, niemowlęta
W tych przypadkach użycie w funkcji „dzieciom” bywa możliwe, ale głównie w tekstach świadomie stylizowanych, np. „pomagamy dziatwie”, „opieka nad pacholętami”. W codziennej polszczyźnie będą brzmiały sztucznie.
Przykłady użycia „dzieciom” i synonimów w zdaniach
Przykłady z poprawną formą celownika liczby mnogiej oraz z wybranymi synonimami:
- Każdego wieczoru czyta się dzieciom przed snem krótkie opowiadania.
- Na festynie przygotowano specjalne atrakcje dla najmłodszych, a dorośli mogli w tym czasie odpocząć.
- Rodzice starają się zapewnić swoim pociechom jak najlepsze warunki do nauki.
- Na warsztatach plastycznych pokazano maluchom, jak samodzielnie zrobić proste ozdoby.
- Nauczyciel zaproponował smykom zabawę, która pomaga ćwiczyć spostrzegawczość.
- Stowarzyszenie oferuje bezpłatną pomoc prawną nieletnim znajdującym się w trudnej sytuacji życiowej.
W każdym z powyższych zdań formę „dzieciom” można by zastosować bezpiecznie, natomiast synonimy wprowadzają dodatkowy odcień znaczeniowy: czułości („pociechom”, „maluchom”, „smykom”), oficjalności („nieletnim”) czy publicystycznej ogólności („najmłodszym”).
Najczęstsze błędy i pułapki związane z formami „dziecko”/„dzieci”
„Dzieciom” a „dziecią”
Współcześnie jedyną poprawną formą celownika liczby mnogiej jest dzieciom. Formy typu:
- *daję to dziecią
- *pomagam dziecią
- *opowiadam historię dziecią
są błędne. Należy używać wyłącznie:
- daję to dzieciom
- pomagam dzieciom
- opowiadam historię dzieciom
„Dziećmi” a „dzieciami”
Dodatkowo często mylony bywa narzędnik liczby mnogiej. Poprawna forma to z dziećmi, a nie *z dzieciami. Przykłady:
- „Pracuje z dziećmi” (nie: *„z dzieciami”).
- „Lubi spędzać czas z dziećmi na świeżym powietrzu”.
„Dziecko” a „dziecię”
„Dziecię” to dziś forma literacka, często pojawiająca się w tekstach religijnych lub stylizowanych („Boże Dziecię”, „święte dziecię”). Jej odmiana różni się nieco od „dziecka”: „dziecięcia, dziecięciu, dziecięciem”. W języku codziennym lepiej pozostać przy zwykłym „dziecku” i „dzieciach”.
Podsumowując: w każdym współczesnym tekście standardowym forma dzieciom jest jedyną poprawną postacią celownika liczby mnogiej od „dzieci”. Dobór ewentualnych synonimów („pociechom”, „maluchom”, „najmłodszym”, „smykom”, „nieletnim”) zależy od stylu wypowiedzi, poziomu oficjalności i zamierzonego odcienia emocjonalnego.