Wiele osób zakłada, że pisownia „nie” jest prosta: „zawsze razem z przymiotnikami, osobno z czasownikami i po sprawie”. Źródło tego przekonania to szkolne uproszczenia i skrócone ściągawki. W praktyce pisownia „nie” zmienia się w zależności od części mowy, funkcji w zdaniu i znaczenia całego wyrażenia. Poniżej znajdują się konkretne, praktyczne zasady z przykładami, tak aby po lekturze dało się bez wahania zdecydować: razem czy osobno – i dlaczego.
Ogólna zasada: kiedy „nie” razem, a kiedy osobno
Na start warto zapamiętać prosty szkielet, do którego później dochodzą wyjątki.
- Z reguły RAZEM – z przymiotnikami, przysłówkami odprzymiotnikowymi, rzeczownikami oraz imiesłowami przymiotnikowymi.
- Z reguły OSOBNO – z czasownikami, imiesłowami przysłówkowymi, zaimkami, liczebnikami i przysłówkami nieodprzymiotnikowymi.
To jednak dopiero punkt wyjścia. W wielu sytuacjach znaczenie i kontekst zdania potrafią przewrócić prostą regułkę do góry nogami. Dlatego dalej pojawiają się konkrety dla każdej części mowy.
Najbezpieczniejsza ściągawka: jeśli „nie” tworzy z wyrazem nowe, utrwalone znaczenie – zwykle pisze się je razem. Jeśli jedynie zaprzecza stwierdzenie – najczęściej osobno.
„Nie” z czasownikami – prawie zawsze osobno
Tu sprawa jest w większości prosta: z czasownikami osobowymi „nie” pisze się osobno.
- nie piszę, nie mówię, nie śpię, nie robią
- nie będę pracować, nie musisz iść, nie chcę mówić
Tak samo osobno z bezokolicznikiem:
nie czytać, nie kłamać, nie jeść, nie przesadzać
Wyjątki przy czasownikach – formy utrwalone
Istnieje jednak kilka form, które wygląda się jak czasowniki, ale funkcjonują jako przymiotniki lub przysłówki. Dlatego pisane są razem:
- niecierpiący zwłoki (przymiotnik, a nie forma czasownika „cierpieć”)
- niecierpliwić się – czasownik, ale tradycyjnie pisany razem
- nienawidzić, niepokoić, niechcieć (rzadkie, ale możliwe)
W większości codziennych zdań wystarczy przyjąć zasadę: czasownik = „nie” osobno. Gdy pojawia się wątpliwość, czy to faktycznie czasownik, czy już „przekształcony” przymiotnik, dobrze jest sprawdzić w słowniku.
„Nie” z przymiotnikami – najczęściej razem
Z przymiotnikami „nie” zwykle pisze się łącznie, gdy tworzy jedną całość znaczeniową:
- niedobry (inny niż dobry, gorszy), nieładny, niegrzeczny, nieprzyjemny
- nieprofesjonalny, nierzeczywisty, niedokładny
W takich przypadkach „nie” nie tylko zaprzecza cechę, ale często ją modyfikuje, tworząc nowe słowo z własnym odcieniem znaczeniowym. „Niedobry” to nie zawsze dokładnie „zły” – bywa po prostu „trochę nie taki, jak trzeba”.
Kiedy „nie” z przymiotnikiem osobno
Osobna pisownia pojawia się, gdy „nie” jest tylko logicznycm zaprzeczeniem, a nie elementem nowej cechy. Często widać to po mocnym podkreśleniu kontrastu:
- To nie dobre, lecz świetne rozwiązanie.
- To był nie prosty, ale bardzo skomplikowany projekt.
- To mieszkanie jest nie duże, tylko ogromne.
„Nie dobre, lecz świetne” – tutaj cecha „dobre” jest znana, a „nie” jej tylko zaprzecza i przeciwstawia coś innego. Podobnie, gdy w zdaniu pojawia się „a nie” lub wyraźne przeciwstawienie:
To jest praktyczne, a nie ładne rozwiązanie.
Warto też zwrócić uwagę na stopniowanie: formy typu nie najgorszy zazwyczaj pisane są osobno, bo oznaczają „całkiem dobry, wcale niezły”, a „nie” podkreśla tu łagodne zaprzeczenie.
„Nie” z rzeczownikami – razem, gdy tworzy nowe pojęcie
Rzeczowniki z „nie” w większości przypadków występują w formie łącznej, zwłaszcza gdy powstaje nowe pojęcie:
- nieporządek, niepokój, niedowaga, niecierpliwość
- niegrzeczność, nieszczęście, niemoralność
W tych przykładach „nie” jest elementem nowego słowa, a nie swobodnym zaprzeczeniem. „Nieszczęście” to nie tylko „brak szczęścia” w konkretnym zdaniu, ale nazwa stanu.
Osobno „nie” z rzeczownikiem pojawia się rzadko, zwykle w wyniku wyraźnego przeciwstawienia:
To jest nie błąd, tylko świadoma decyzja.
Albo gdy „nie” odnosi się do całej frazy:
To wcale nie mój problem.
„Nie” z przysłówkami – uwaga na ich pochodzenie
Przy przysłówkach rozróżnienie wynika głównie z tego, skąd ten przysłówek się wziął.
Przysłówki odprzymiotnikowe – zwykle razem
Jeśli przysłówek pochodzi od przymiotnika (często końcówki: -e, -o), „nie” pisze się najczęściej razem:
- nieładnie (od „ładny”), niedobrze (od „dobry”)
- nieostrożnie, niepoważnie, niewyraźnie
Wyjątkiem jest znów sytuacja wyraźnego przeciwstawienia:
Odpowiedział nie uprzejmie, ale wrednie.
Zachował się nie grzecznie, tylko chamsko.
Przysłówki nieodprzymiotnikowe – zwykle osobno
Jeśli przysłówek nie jest pochodną przymiotnika, tylko „samodzielnym” słowem, „nie” pisane jest osobno:
- nie dziś, nie jutro, nie zaraz, nie stąd, nie tędy
- nie bardzo, nie za bardzo, nie do końca
„Niedziś” czy „niejutro” nie funkcjonują w języku jako samodzielne, znaczące formy – dlatego pisownia pozostaje rozdzielna.
„Nie” z imiesłowami – tu błędy zdarzają się najczęściej
Imiesłowy to część mowy, przy której „nie” powoduje wyjątkowo dużo pomyłek. Trzeba rozróżnić dwie grupy imiesłowów.
Imiesłowy przymiotnikowe – przeważnie razem
Imiesłowy przymiotnikowe to formy typu: czytający, zrobiony, otwarty. Zwykle łączą się z „nie” razem:
- nieczytający instrukcji, niewyspany student, niezrobione
- niezamknięte drzwi, nieprzeczytany mail
Znowu – wyjątkiem jest wyraźne przeciwstawienie:
List był nie napisany, lecz wydrukowany.
Imiesłowy przysłówkowe – zawsze osobno
Imiesłowy przysłówkowe rozpoznać po końcówkach -ąc, -wszy, -łszy: czytając, zrobwszy, wysłuchawszy. Z nimi „nie” zawsze pisze się osobno:
- nie czytając instrukcji, popełniono błąd.
- nie patrząc pod nogi, można się potknąć.
- nie wysłuchawszy drugiej strony, trudno oceniać.
Tu wyjątków po prostu nie ma – jeśli końcówka jest imiesłowowa (-ąc, -wszy, -łszy), „nie” zostaje osobno.
„Nie” z zaimkami i liczebnikami – prawie zawsze osobno
Zarówno zaimki, jak i liczebniki z „nie” niemal zawsze pisane są rozdzielnie, bo „nie” pełni funkcję zwykłego zaprzeczenia.
„Nie” z zaimkami
Przykłady typowe:
- To nie ja tak powiedziałem.
- Nie ten dokument został wysłany.
- Nie każdy musi się z tym zgadzać.
- Niektórzy (tu akurat łącznie – to osobny wyraz utworzony z „nie”)
Właśnie „niektórzy”, „niektóry”, „niejedno” to ciekawy wyjątek: połączenia, które zaczęły funkcjonować jako osobne słowa. Dlatego:
niektóre osoby, niejedno zadanie, niekiedy (przysłówek).
„Nie” z liczebnikami
Z liczebnikami pisownia jest prostsza: „nie” stoi osobno:
- nie dwa, lecz trzy
- nie pierwszy, ale drugi raz
- nie jeden raz o tym mówiono
Uwaga na wyrażenie „niejeden” – to już osobny wyraz, oznaczający „wiele” („niejeden raz”, „niejeden człowiek”). W tej roli zapisywany razem.
„Nie” w funkcji przyimka: nie z, nie od, nie do
W niektórych frazach „nie” oddziela się od przyimków, tworząc specyficzne wyrażenia. Tu reguła jest prosta: „nie” + przyimek = osobno.
Przykłady:
- To zadanie jest nie do wykonania.
- To nie od ciebie zależy.
- To nie z braku chęci, ale czasu.
Choć w tych połączeniach „nie” wydaje się bardzo zżyte z przyimkiem, ortografia pozostaje niezmienna – rozdzielna.
Znaczenie: czy „nie” zaprzecza, czy tworzy nowe słowo
Na koniec warto zebrać najważniejszy mechanizm, który często pozwala rozstrzygnąć dylemat bez zaglądania do słownika: rola znaczenia.
- Jeśli „nie” tworzy nowe słowo, z nową jakością znaczeniową – zwykle pisane jest razem: niemiły, nieszczęście, nieporządek, nieskończony (w sensie „bez końca”).
- Jeśli „nie” tylko zaprzecza, bez tworzenia nowego pojęcia – zwykle osobno: nie miły, ale uprzejmy; nie błąd, tylko celowe działanie; nie skończony, lecz przerwany w połowie.
Dobrze to widać na parze:
- nieskończony wszechświat – po prostu „bez końca jako cecha”.
- projekt nie skończony, tylko odłożony – konkretne zaprzeczenie wykonania.
W wątpliwych sytuacjach warto zadać sobie dwa krótkie pytania:
- Czy to słowo z „nie” istnieje w języku jako osobny wyraz o stałym znaczeniu? (np. „niewygodny” – tak)
- Czy w zdaniu pojawia się wyraźne przeciwstawienie: „nie X, lecz Y / ale Y”? (jeśli tak – rośnie szansa na pisownię osobną)
Połączenie odpowiedzi z podstawowymi zasadami dla części mowy pozwala rozstrzygnąć zdecydowaną większość przypadków bez dłuższego zastanawiania.